Dominik Dadaniak
Przegląd Komunalny 6/2021 (357)
Trudno nie zgodzić się, że w ostatnich latach postrzeganie globalnych zmian klimatycznych, wywołanych w dużej mierze działalnością człowieka, zostało ugruntowane jako fakt potwierdzony wieloma dowodami i wyszło z cienia statusu teorii naukowej. Chociaż zmiany klimatu na Ziemi odnotowywane były w przeszłości geologicznej, to nigdy dotąd nie zachodziły one tak spektakularnie.
Proces wzrostu temperatury naszej planety miał swój początek w neolicie i związany był ze zmianą trybu życia człowieka na osiadły oraz z zapoczątkowaniem rolnictwa. Jego przebieg wyraźnie się nasilił od okresu rewolucji przemysłowej, a wszystkie obserwacje i prognozy wskazują, że będzie nadal postępować, jeżeli ludzkość nie wdroży globalnych działań zapobiegawczych oraz adaptacyjnych.
Problematyka ta nie jest odkrywcza, gdyż już w 1988 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych powołała Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (ang. Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC). Zgodnie z prognozą zawartą w Piątym Raporcie IPCC, Polska zanotuje najwyższy wzrost temperatur wśród krajów naszego regionu – obok m.in. Szwecji, Łotwy i Litwy. Zwiększenie częstotliwości występowania ekstremów termicznych z pewnością wpłynie na wzrost liczby zgonów, szczególnie w metropoliach, narażonych na efekt tzw. miejskiej wyspy ciepła.
Działania unijne i międzynarodowe
Biała Księga UE w sprawie przyszłości Europy z 2009 roku to najważniejszy dokument strategiczny, który nakreślił ramy i ukierunkował społeczeństwa europejskie na relatywne reagowanie na skutki zmian klimatu zarówno całej Unii, jak i poszczególnych krajów członkowskich. Stanowiła ona podstawę do przygotowania unijnej strategii adaptacyjnej na okres po 2013 r., wyznaczając priorytety polityki klimatycznej dla sektorów: zdrowie i polityka społeczna, rolnictwo i leśnictwo, różnorodność biologiczna, ekosystemy i gospodarka wodna, obszary przybrzeżne i morskie oraz infrastruktura. Zgodnie z tym dokumentem, europejski proces adaptacji podzielono na dwa etapy:
- w latach 2009-2012 przygotowano podstawy dla unijnej strategii adaptacyjnej dzięki pogłębianiu wiedzy na temat zmian klimatu i możliwych działań adaptacyjnych oraz sposobów włączenia adaptacji do kluczowych dziedzin polityki UE,
- od roku 2013 wdrożono kompleksową unijną strategię adaptacji, powstałą w oparciu o wyniki osiągnięte w pierwszym etapie.
W marcu 2013 r. jako efekt realizacji pierwszego etapu powstała Strategia Adaptacji Unii Europejskiej. Opiera się ona na czterech filarach:
- wzmocnienie bazy dowodowej z zakresu zmian klimatu,
- wprowadzenie adaptacji do kluczowych polityk UE,
- finansowanie adaptacji,
- wzmocnienie międzynarodowych wysiłków UE na rzecz adaptacji.
Na arenie międzynarodowej do najistotniejszych aktów regulujących globalną politykę klimatyczną należy dokument „Przekształcamy nasz świat: Agenda 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju” (Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development), przyjęty przez 193 państwa członkowskie ONZ (w tym Polskę) podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku we wrześniu 2015 r. Jest to program działań o bezprecedensowym zakresie i znaczeniu, definiujący model zrównoważonego rozwoju, którego ramy wykraczają daleko poza realizowane do tej pory Milenijne Cele Rozwoju, przyjęte w 2000 r. Zgodnie z Agendą 2030, współczesny wysiłek modernizacyjny powinien koncentrować się na wyeliminowaniu ubóstwa we wszystkich jego przejawach przy równoczesnej realizacji szeregu celów gospodarczych, społecznych i środowiskowych. Dokument określa 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju oraz związane z nimi 169 zadań, które mają zostać osiągnięte przez świat do 2030 r. Cele skupiono w pięciu obszarach – tzw. 5xP: ludzie (ang. people), planeta (ang. planet), dobrobyt (ang. prosperity), pokój (ang. peace) i partnerstwo (ang. partnership).
W odpowiedzi na założenia Agendy 2030 Rada Europy przyjęła konkluzje pod nazwą „Zrównoważona Europa 2030”. Było to działanie następcze po wygłoszonym przez przewodniczącego KE – Jean-Claude’a Junckera – orędziu o stanie Unii w 2017 r., mające odzwierciedlić zaangażowanie UE w osiąganie określonych przez ONZ celów zrównoważonego rozwoju, w tym Porozumienia Klimatycznego z Paryża, które zakłada utrzymanie wzrostu temperatury znacznie poniżej 2°C i podjęcie próby obniżenia tego wzrostu do poziomu 1,5°C. W dokumencie została przeanalizowana skala wyzwań dla Europy i przedstawiono przykładowe scenariusze dotyczące przyszłości. W scenariuszach zwrócono uwagę na to, co już osiągnięto w ostatnich latach i co jeszcze należy wykonać, jeżeli UE i świat mają zapewnić zrównoważoną przyszłość dla dobra obywateli.
28 listopada 2018 r. Komisja Europejska przedstawiła długoterminową strategiczną wizję dobrze prosperującej, nowoczesnej, konkurencyjnej i neutralnej dla klimatu gospodarki do roku 2050. Zgodnie z życzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej, przedstawiona przez Komisję wizja przyszłości neutralnej dla klimatu obejmuje prawie wszystkie dziedziny polityki UE i jest zgodna z celem Porozumienia Paryskiego. Pomimo braku złożenia przez rząd Polski – jako jedyny kraj członkowski –deklaracji osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. (co de facto jest równe z uszczupleniem o połowę możliwych do uzyskania środków na walkę ze zmianami klimatycznymi z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji), polskie miasta w podejmowaniu działań adaptacyjnych nie powinny odstawać od reszty Europy. Warto dodać, że w najnowszej perspektywie finansowej na walkę ze zmianami klimatu UE planuje przeznaczyć 30% swojego budżetu.
Niedawno, bo 24 lutego 2021 r., Komisja Europejska przyjęła nową, bardziej ambitną Strategię Adaptacyjną do Zmian Klimatu. Było to następstwo przeprowadzonej w 2018 r. oceny strategii z 2013 r. i otwartych konsultacji publicznych prowadzonych od maja do sierpnia 2020 r., po których KE złożyła wniosek ustawodawczy w sprawie pierwszego europejskiego prawa o klimacie, przewidującego włączenie do prawa UE celu określonego w Europejskim Zielonym Ładzie. Nowa Strategia przyczyniła się tym samym do implementacji do prawa wspólnotowego powyższego, globalnego celu klimatycznego, określonego również w art. 7 Porozumienia Paryskiego i działaniu w ramach celu zrównoważonego rozwoju nr 13, a także ugruntowała politykę neutralności klimatycznej do 2050 r. Komisja dodaje przy tym, że wniosek ten obliguje UE i państwa członkowskie do poczynania stałych postępów na rzecz zwiększenia zdolności adaptacyjnych, wzmocnienia odporności i zmniejszenia podatności na zmianę klimatu.
Aktualne perspektywy klimatyczne
Wyniki zarówno badań IPCC, jak i projektu koordynowanego przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz realizowanego przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB) KLIMADA4 przewidują dla Polski istotny wzrost częstotliwości oraz intensywności zjawisk ekstremalnych, takich jak fale upałów, susze, powodzie, deszcze nawalne czy bardzo silne wiatry. Powyższy projekt…