Dominik Dadaniak
Przegląd Komunalny 7/2021 (358)
Poza największymi polskimi metropoliami w mniejszych miejscowościach zamieszkuje ponad połowa ludności miejskiej, której reprezentanci w samorządach obecnie posiadają stosunkowo niewielki warsztat umożliwiający relatywnie szybką reakcję na zagrożenia klimatyczne. Z tego wzglądu istnieje niezbędna potrzeba uwzględnienia roli średnich i małych miast w kształtowaniu krajowej strategii adaptacyjnej.
Już w 2008 r. z ramienia Komisji Europejskiej powstała inicjatywa Porozumienie Burmistrzów (Convenant of Mayors), mająca na celu angażowanie i wspieranie burmistrzów w podejmowaniu zobowiązań w związku z realizacją unijnych celów w zakresie klimatu oraz energii.
Globalna walka samorządów
Inicjatywa Porozumienie Burmistrzów spotkała się z ogromnym zainteresowaniem, gdyż już w 2010 r. Porozumienie obejmowało przedstawicieli 2 tys. miast, w związku z czym KE rozwijała podobne, powiązane inicjatywy, również na tereny poza Unią, np. w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (w ramach projektu Cleaner Energy-Saving Mediterranean Cities”) i unijnego Partnerstwa Wschodniego. W 2014 r. uruchomiony został przez KE siostrzany projekt Mayors Adapt, który koncentrował się przede wszystkim na działaniach adaptacyjnych lokalnych samorządów do zmian klimatu. Ideą inicjatywy było opracowanie i wdrożenie strategii przystosowania lokalnego. Rok później oba projekty połączono, a kilka tygodni po szczycie klimatycznym w Paryżu zapowiedziano ekspansję Porozumienia Burmistrzów na pozostałe kontynenty, zaś w 2017 r. globalny zasięg inicjatywy stał się faktem. W międzyczasie dokonano kolejnej fuzji z inicjatywą Compact of Mayors. Aktualnie Porozumienie Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii jest największym na świecie ruchem samorządów, które zobowiązują się wykraczać poza krajowe cele dotyczące klimatu i energii, tym samym zobowiązując się do wsparcia realizacji unijnego celu redukcji emisji gazów cieplarnianych o 40% (w stosunku do poziomu z 1990 r.) do 2030 r. i osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Inicjatywa ta działa w pełnej zgodzie z celami zrównoważonego rozwoju, opublikowanymi przez ONZ, oraz zasadami sprawiedliwości klimatycznej, stawiając czoła trzem nadrzędnym problemom, jakimi są:
- konieczność ograniczania zmian klimatycznych,
- przystosowanie się do niekorzystnych skutków zmian klimatycznych,
- zapewnienie powszechnego dostępu do bezpiecznych, czystych i ekonomicznych źródeł energii.
Aktualnie Porozumienie zrzesza ponad 10 tys. miast z 61 krajów na całym świecie, w których zamieszkuje ponad 330 mln osób, z czego 67% miast zamieszkuje mniej niż 10 tys. osób, a prawie 23% to średnie miasta z przedziału od 10 do 50 tys. mieszkańców.
Liderzy adaptacji w Europie
Do Porozumienia w Polsce należą obecnie 83 miasta na 954 wszystkich miast w kraju (8,7%), w tym również duże metropolie na prawach powiatu, takie jak Warszawa, Kraków, Wrocław, Łódź, Bydgoszcz, Katowice, Gdynia, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Zabrze, Bielsko- -Biała, Płock czy Słupsk. Łącznie w tych 83 miastach mieszka przeszło 7 mln ludzi (ok. 18,4% Polaków), jednak zauważyć należy, że ponad 5,7 mln osób mieszka tylko w 13 wymienionych dużych miastach Polski, a pozostałe 1,3 mln przypada na 70 mniejsze jednostki osadnicze, tj. średnie i małe miasta, a także kilka gmin. Dla porównania:
- w Hiszpanii jest to odpowiednio 2778 miast (sygnatariuszy) i ponad 37,8 mln mieszkańców (ponad 80% wszystkich Hiszpanów),
- we Francji 182 miast – 20,5 mln obywateli, ok. 30,5% populacji,
- w Niemczech 85 miast – 20,3 mln mieszkańców, ok. 24,5% populacji.
Można zauważyć prawidłowość, że społeczeństwa (również te lokalne) krajów na niższych szerokościach geograficznych bardziej angażują się do walki z zagrożeniami klimatycznymi i adaptacją do zmian klimatu. Prawdopodobnie wynika to między innymi z faktu, że to właśnie one są najbardziej podatne na zmiany klimatyczne (np. na występujące fale upałów czy podwyższanie się poziomu morza).
Lokalni pionierzy w adaptacji
Aktualnie ani jedno miasto poniżej 100 tys. mieszkańców, zarejestrowane w ramach Porozumienia Burmistrzów, nie posiada aktualnego planu działań adaptacyjnych do 2030 r. Można jednak wyszukać kilka miast i gmin poniżej 100 tys. mieszkańców, nienależących do powyższej inicjatywy, które opracowały lub są w trakcie opracowywania dokumentu w sprawie zmian klimatu. Są to np. Tarnowskie Góry, Olesno, Wołomin, Rumia, gmina Kowary, gmina Wyry i gmina Łomianki. Dokonując oceny ilości dostępnych informacji, umieszczonych np. w Biuletynach Informacji Publicznej, można wnioskować, że wśród lokalnych samorządów proces dopiero raczkuje. Zaznaczyć trzeba, że przeglądane dokumenty przeciętnie zawierały tylko ok. 50 stron, z czego znaczną część stanowiły grafiki nieniosące za sobą żadnej praktycznej informacji. W tej części dokumentów panował przerost formy nad treścią, a niektóre z nich nawet bardziej przypominały broszury turystyczne aniżeli profesjonalne dokumenty strategiczne poparte rzetelnymi analizami i predykcjami możliwych zagrożeń klimatycznych…